Organizacja, sekwencjonowanie i wyznaczanie aspektów priorytetowych przez osoby z autyzmem

Możliwość organizowania, kolejność i ustalanie priorytetów pomaga nam planować codzienne czynności i skutecznie zarządzać naszym czasem. Niemniej jednak, niektóre osoby z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD) mogą mieć spore trudności z organizacją, sekwencjonowaniem i wyznaczaniem sobie priorytetów. W tym miejscu możemy wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje, oraz wymienić kilka sposobów, w jakie można takim ludziom pomóc.

Osoby autystyczne mogą mieć znaczne deficyty w obrębie tego, co nazywamy „funkcjami poznawczymi”. Funkcje poznawcze oznaczają pewien proces myślowy, w którym myślimy, rozumiemy pewne idee i zapamiętujemy rzeczy. Tak więc osoba z autyzmem może mieć trudności z:

  • przetwarzaniem informacji,

  • przewidywania skutków określonych działań (jeśli mogę to zrobić, to co będzie dalej?),

  • zrozumieniem pojęcia czasu,

  • tak zwanymi „funkcjami wykonawczymi” (czyli taka osoba może być tylko bardzo szczegółowo ukierunkowana i mniej zdolna do tego, aby móc zobaczyć cały obraz w szerszej perspektywie).

Jeden lub wszystkie z tych czterech przykładów mogą wpływać na zdolność danej osoby do organizowania działań, ustalania priorytetów i wyznaczania kolejności. Na przykład, jeśli osoba autystyczna nie rozumie pojęcia czasu, to jak może zaplanować, co będzie robiła w ciągu całego następnego tygodnia?

Oto kilka sposobów, w jaki ludzie z autyzmem mogą organizować i priorytetyzować swoje codzienne czynności i zadania (nazwijmy je „strategiami”). Na początku, inni ludzie mogą wykazywać wiele zaangażowania we wprowadzenie takich strategii i pomaganie osobom autystycznym, aby przyzwyczaili się do korzystania danych metod. Można wykorzystywać takie strategie w więcej niż jednym miejscu: na przykład w domu i w szkole. Ponadto, bardzo ważnym jest to, by każdy, kto ich używa – czy to członkowie rodziny, czy to pracodawcy, nauczyciele i przyjaciele osoby autystycznej – wykorzystywał je konsekwentnie.

W miarę upływu czasu, niektórzy pacjenci z autyzmem będą mogli samodzielnie korzystać z określonych strategii – chociaż inni zawsze będą potrzebowali pomocy.

Proponowane strategie.

Wielu z nas używa pewnych strategii, które pomagają nam zorganizować nasz dzień i dokonać priorytetyzacji zadań. Na przykład, możemy stworzyć listę zadań do wykonania lub zapisać określone rzeczy w naszym kalendarzu. Takie strategie mogą być również skuteczne dla osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD), zwłaszcza jeśli są konsekwentnie stosowane przez wszystkich, którzy mogą wspierać takie osoby.

Podpory wizualne.

Podpory wizualne – zdjęcia, pisanie listów, kalendarze i prawdziwe obiekty – to wszystko może być dobrym sposobem pomagania ludziom z autyzmem, aby zrozumieli, co i kiedy się wydarzy. Przykładowo, dana osoba może mieć taki codzienny harmonogram ze zdjęciami prysznica, ubrań, śniadania, szkoły, obiadu, szczoteczki do zębów, piżamy i łóżka, które wskazywałyby, co będą robić i w jakiej kolejności tego samego dnia. To może pomóc ludziom autystycznym w planowaniu swojego dnia i organizowaniu poszczególnych czynności.

Kodowanie kolorami.

Kolory mogą być stosowane do wskazywania znaczenie lub znaczenia określonych zadań (a tym samym przyczyniają się do priorytetyzacji zadań i opracowywania ich w logicznej kolejności). Przykładowo, praca oznaczona za pomocą czerwonego paska lub pliku może być zadaniem pilnym, praca oznaczona zielonym symbolem lub plikiem może być działaniem w toku, zaś praca oznaczona niebieskim paskiem lub plikiem nie jest na ten moment ważna lub nie ma czasu potrzebnego do niej wykonania. Kolory mogą również pomagać ludziom autystycznym z odróżnianiu przedmiotów papierkowych, na przykład różne kolory dla oznaczenia różnych rachunków domowych.

Dyktafony.

Dyktafon może być użyteczną formą słuchowego przypomnienia zadań, pracy do wykonania, określonych zdarzeń lub wyznaczonych terminów.

Wykazy.

Wielu z nas korzysta ze tworzenia specjalnych list, aby przypomnieć sobie o zadaniach, które musimy zrobić, i aby pomóc nam określić czas potrzebny do ich realizacji. Listy (przygotowywane zarówno w formie pisemnej, jak i wizualnej) mogą pomóc osobom z autyzmem w ten sam sposób.

Listy mogą być również dobrym sposobem rejestracji danych osiągnięć (przez zamieszczanie w nich informacji o tym, co i kiedy zrobiłeś). Listy zadaniowe mogą także służyć jako sposób uspokojenia się, że zdążysz zrobić wszystkie zaplanowane rzeczy.

Sprzęt elektryczny i elektroniczny.

Telefony komórkowe, komputery, radia i telewizory mogą być używane do przechowywania ważnych informacji lub działać jako przypomnienie.

Kalendarze komputerowe mogą mieć ważne daty zapisane na nich, albo przypomnienia o tym, kiedy należy zapłacić rachunki. Radia i telewizory mogą być ustawione na wyłączanie się w określonym czasie – jako przypomnienie, aby coś zrobić, na przykład, aby wyjść na spotkanie towarzyskie. Instrukcje odnośnie wykonywania pewnych czynności mogą być wysyłane poprzez SMS – krótkie wiadomości tekstowe nadają się do tego szczególnie dobrze, jeśli jesteś zmuszony do utrzymania systemu krótkich i prostych instrukcji. Wiadomość tekstowa może być także dyskretnym sposobem kontaktowania się lub wspierania osoby autystycznej – odczytując takie wiadomości, z pewnością nie będzie się wyróżniać z tłumu.

Pudełka, koperty i pliki na zaplanowane zadania.

Takie gadżety pozwalają na trzymanie ważnych rzeczy w określonych miejscach – tak, że nie mogą one zostać zagubione lub zapomniane.

Pory dnia, dni tygodnia.

Terminarz dotyczący pory dnia i dni tygodnia może być najłatwiejszy w obsłudze. Może być on wykorzystywany do planowania czynności w określonych porach dnia (rano, po południu lub wieczorem) lub w dane dni tygodnia. Takie przedmioty pomagają zaplanować i zorganizować zadania, działania społeczne i inne imprezy. Przykładowo, sobota może być przeznaczona na dzień na zakupy, środa może być dniem płacenia rachunków, w czwartek wieczorem ma odbywać się nocna praca domowa i tak dalej.

Historie społeczne i rozmowy w stylu comic strip.

Historie społeczne i rozmowy w stylu comic strip mogą być naprawdę dobrym sposobem, ilustrującym skutki określonego działania. Jako takie mogą pomóc osobom z autyzmem, aby zrozumieli, dlaczego dobrze jest być osobą zorganizowaną: co może się zdarzyć, jeśli nie spełnią oni wyznaczonych terminów lub nie będą uczestniczyć w deklarowanych działalnościach w określonym czasie?

Materiały dydaktyczne: Czas i kolejność.

Może się okazać, że materiały dydaktyczne, takie jak karty sekwencji, gry, zegary i zegarki mogą pomóc niektórym ludziom ze spektrum autyzmu w zrozumieniu pojęcia czasu i sekwencjonowania. Materiały tego typu można indywidualnie zaadaptować i zastosować je w różnych miejscach: na przykład w domu, czy w pracy.

Aby zdobyć szczegółowe informacje o firmach, które sprzedają takie produkty, zobacz zamieszczoną poniżej sekcję „dostawcy”.


Praktyczne zastosowanie określonych strategii.

Poniżej przedstawiono kilka przykładów, w jaki sposób strategie zaprezentowane powyżej mogą być zastosowane w różnych miejscach przebywania osoby autystycznej.

W domu.

Wykonywanie zadań domowych może zostać przydzielone na poszczególne dni, na przykład:

  • poniedziałek – dzień prania,

  • wtorek – dzień odkurzania,

  • środa – zakupy żywności w godzinach wieczornych,

  • czwartek – spotkania ze znajomymi,

  • piątek – porządkowanie dokumentów i zapłata rachunków,

  • sobota – gotowanie,

  • niedziela – sortowanie i recykling śmieci, przygotowywanie ich do odbioru,

  • codziennie – zmywanie naczyń, osuszanie ich i umieszczanie ich w szafkach. 

  • Te codzienne zadania mogą być napisane w formie listy lub zilustrowane w kalendarzu wizualnym. Jeżeli istnieje kilka zadań do zrobienia każdego dnia, mogą być one przypisane do różnych członków rodziny za pomocą różnych kolorów, aby wskazać, które z nich powinny być traktowane priorytetowo.

Zarządzanie pieniędzmi.

Wszyscy musimy nauczyć się zarządzać naszymi pieniędzmi. Musimy potrafić zarządzać naszym budżetem, kontrolować planowane wydatki oraz regularnie płacić rachunki. Wielu dorosłych z autyzmem będzie samodzielnie zarządzać własnymi pieniędzmi lub rachunkami w różnym stopniu, podczas gdy dzieci autystyczne mogą mieć kieszonkowe. To może pomóc, aby pojawiły się bardziej konkretne wytyczne dotyczące zarządzania pieniędzmi i konsekwencji ich wydawania.

Zakupy.

Zakupy obuwia, odzieży i żywności mogą być trudne dla niektórych ludzi znajdujących się w spektrum autyzmu. Dzieje się tak głównie z powodu tłumów i hałasu w centrach handlowych. Dla tych z dostępem do komputera, odpowiedzią na takie problemy mogą być zakupy dokonywane online. Alternatywnie, spróbuj zachęcić osobę autystyczną do odwiedzania sklepów z jasną listą potrzebnych jej rzeczy, oraz do chodzenia do sklepów w czasie, gdy sklepy są cichsze i mniej zajęte, aby zmniejszyć jej niepokój i stres.

Edukacja.

Zadania, prace do wykonania i narzucone odgórnie terminy mogą spowodować wielki niepokój dla niektórych ludzi. Inni z kolei właściwie nie będą rejestrować ich znaczenia. Dlatego bardzo ważnym jest, aby uczniowie znajdujący się w spektrum autyzmu byli wspierani przez zastosowanie odpowiedniego podejścia pedagogicznego. Pomocne mogą okazać się poniższe strategie:

  • jasne monitorowanie pracy dziecka,

  • regularne spotkania z kadrą nauczycielską,

  • kodowanie kolorystyczne plików i dokumentów.


Niektórzy ludzie mogą potrzebować pomocy w zrozumieniu celu zakończenia tego, co mają do zrobienia. Osobom autystycznym może się wydawać bardzo stresujące ciągła praca i konieczność dotrzymywania określonych terminów. Przetwarzanie instrukcji działania również może być trudne, dlatego też być może przydatne okaże się wykorzystanie specjalnych książek komunikacyjnych i dyktafonów, aby zmniejszyć nacisk na ucznia, który stara się zapamiętać, co musi zrobić.

Praca.

Strategie polecane do wykorzystania ich w środowisku pracy obejmuje:

  • za pomocą systemu plików i kolorów należy oznaczyć terminy dla poszczególnych fragmentów pracy w celu ich zidentyfikowania i wyjaśnienia ich znaczenia,

  • przygotowanie wyraźnej listy rzeczy do zrobienia na samym początku dnia. Następnie można zatuszować lub zaznaczyć te okresy pracy, które zostały już wykonane,

  • organizowanie regularnych spotkań ze swoim przełożonym, aby upewnić się, że zalecona do wykonania praca jest przez pracownika rozumiana i że prace postępują zgodnie z planem,

  • korzystanie z programów komputerowych, które pomagają zorganizować pracę. Na przykład kolory do kodowania maili, kolorowe zaznaczanie odpowiedzi i tak dalej,

  • używanie pomocy kalendarza jako przypomnienie dla spotkań i terminów.

Uroczystości rodzinne i inne działania społeczne.

Kalendarze są przydatne również do rejestrowania zdarzeń towarzyskich. Mogą to być na przykład urodziny, przyjęcia oraz wesela. Za pomocą kalendarzy można przydzielać konkretny dzień dla poszczególnych przyjaciół lub działań społecznych (na przykład piątek – wieczorne wyjście do kina).